عشق اوسط عبارت از عشق علما و حكما است در تفكر و انديشه در حقايق موجودات و عشق به معرفت و شناخت حق و . . . عشق اصغر عشق انسان صعير است كه آن هم نمونه‌اى است از آن‌چه در عالم كبير است . مجددا دربارهء محبوبات گوناگون انسان‌ها بحث كرده است . « 1 » ملا صدرا در باب اختلاف مردم در محبوبات و معشوقات يك سلسله مسائل اختلافى را مطرح و بررسى كرده است خلاصهء نظر او اين است كه محبوب و معشوق هر كس بر حسب غلبه صفات رذيله و يا حميدهء او مىباشد كسانى كه در رذالت به مرحله‌اى رسيده‌اند كه پيروى از نفس امّاره كنند ، نفسى كه در صورت‌هاى گوناگون جلوه‌گرى مىكند ، مطلوب آن‌ها امرى است و كسانى كه پيروى از نفس لوامه كنند مطلوب آن‌ها امرى ديگر است و آنان كه به مرتبهء مطمئنگى رسيده‌اند مطلوبى ديگر دارند . بسيارى از كسان خود نمىدانند كه برده نفس امارّه و خواهش‌هاى نفسانى خود مىباشند و گمان برند كه پيروى از نفس رحمانى كنند ، ندانند كه بردهء شيطانند . غرض نهايى از حكمت وجود عشق در ظرفا و محبت به آن‌ها بيدارى مردم است از خواب غفلت و توجه آن‌ها است به عالم جمال و كمال ، و زيبايان مظهر جمالند ، زيبايىهاى ظاهر حكايت و مظهريّت از زيبايىهاى معنوى دارند و انسان‌ها از توجه به آن مظاهر زيبا مشتاق به زيبايىهاى معنوى مىشوند و پلى است بين جمال مطلق و جهان ظلمت و تاريك ماده كه « إنّ اللَّه جميل يحبُ الجمال » ملا صدرا مىگويد تعلق خاطر به محبوبات ظاهرى انسان‌ها را از تشتت درخواست‌ها متوجه به يك خواست مىكند هست آئين دو بينى ز هوس قبلهء عشق يكى آمد و بس و همين وحدت‌طلبى و جمع شدن همت‌ها در يك همت و خلاصه شدن افكار در يك فكر خود مرحله‌اى است از سير از كثرت به وحدت ، سير از كثرت به وحدت مجازى ، خود مبدأ سير از وحدت مجازى به وحدت حقيقى است و از عشق مجازى به عشق حقيقى كه عشق اكبر است كه سير عارفان كامل به آن مىباشد . عشق مردم معمولى در برابر عشق حقيقى عارفان كامل به مانند حال كودكان است در محبوبات خود نسبت به مردان بالغ ، كودكانى كه به اسباب بازىهاى خود عشق مىورزند و خبر از عالم مردان بالغ و بزرگ ندارند لكن به هر حال روزگارى بالغ شوند و حالت كودكى خود را به استهزا گيرند . عشاق به عشق‌هاى مجازى هم اگر در عشق خود صادق باشند سرانجام مسير آن‌ها عشق حقيقى است ، اتحاد با حق و فناى در آن مىباشد ، عشق به وصال محبوب ازلى كه روح عارف را سرشار از لذت و سرور مىكند . بهشت عارفان همان وصول به محبوب است و لذتى كه براى عارفان در اين مرحله حاصل مىشود بسيار بالاتر از لذت حاصل از حور و قصور است . « 2 » عضو بسيط - مراد از اعضاى بسيطه دماغ ، قلب ، كبد است كه هر يك را عضو بسيط

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 3 ، صص 175 - 184 . ( 2 ) همان ، صص 188 - 190 .